Interview met Dorus Daris, projectleider Rijkswaterstaat Zuid-Nederland
De Gemeenschappelijke Maas is een uniek gebied. Het vormt de grens tussen Nederland en België, is ecologisch uniek en tegelijkertijd kwetsbaar. Binnen de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW) loopt momenteel een preverkenning die gaat uitmonden in een advies met mogelijkheden om de ecologische waterkwaliteit en biodiversiteit in het dal van de Maas op systeemniveau te verbeteren. Het gebied kent naast de bijzondere natuurwaarden meer uitdagingen en ontwikkelingen op het gebied van waterkwaliteit, waterveiligheid, internationale samenwerking, klimaatbestendigheid en rivierbeheer. Projectleider Dorus Daris vertelt over de uitdagingen en ambities in de preverkenning.
Wat de Gemeenschappelijke Maas zo bijzonder maakt, is de combinatie van internationale ligging, het feit dat het niet alleen het enige stuk grindrivier in Nederland en Vlaanderen is maar ook nog eens het enige vrijstromende deel van de Maas (niet gestuwd voor de scheepvaart) met de daarbij kenmerkende unieke riviernatuur. Dorus: “Het is een rivier die we delen met Vlaanderen en een stukje Wallonië. Dat vraagt om nauwe samenwerking, maar biedt ook kansen om samen te werken aan een robuust systeem.”
Inzichten uit de systeemanalyse
Om te komen tot inzicht in het functioneren van het systeem is een Landschapsecologische systeemanalyse (LESA) opgesteld. Op dit moment is het systeem morfologisch en hydrologisch uit balans en dat vormt een bedreiging voor flora en fauna die van nature in dit gebied voorkomen. Er is een gebrek aan vrij beschikbaar grind en zand voor de rivier. Daarnaast ontbreken verbindingen tussen leefgebieden in de breedte en lengte van het rivierdal. Ook speelt de onnatuurlijke afvoerdynamiek als gevolg van waterbeheer in Wallonië een grote rol en is de verwachting dat als gevolg van klimaatverandering in de toekomst langere periode met lage afvoeren voorkomen. Als er niets gebeurt aan de knelpunten is de verwachting dat we de komende jaren meer ecologische achteruitgang gaan zien en dat ook bijvoorbeeld doelen voor de Kaderrichtlijn Water (KRW) maar ook die voor de Europese Natuurherstelverordening (NHV) verder uit beeld raken.
Voorbeelden van systeemmaatregelen
De PAGW richt zich anders dan bijvoorbeeld de Kaderrichtlijn Water (KRW) op systeemmaatregelen. Binnen deze preverkenning gaat het om het neerleggen van een goede basis voor wat er nodig is om de ecologische waterkwaliteit op systeemniveau te verbeteren. Dorus geeft een voorbeeld: “We moeten meer ruimte vinden om de morfologische en hydrologische processen die horen bij dit stuk Maas weer een kans te geven. Die ruimte is een belangrijke randvoorwaarde om de kenmerkende flora en fauna te behouden. Dit kan “passief” door ervoor te zorgen dat de rivier vrijer kan stromen en meer materiaal op de flanken kan pakken, maar deels ook actief door bijvoorbeeld het toevoegen van grind aan het systeem. Dat laatste gebeurt nu ook al door plaatselijke grindsuppleties.”
Succesfactoren
Wat zijn de belangrijkste succesfactoren? Zorg voor een goede samenwerking met de partners in Vlaanderen en de Nederlandse zijde van de rivier. Er zijn veel ontwikkelingen in het gebied. Behalve ecologie op systeemniveau zijn er vraagstukken op het gebied van waterveiligheid, waterbeschikbaarheid en de complexiteit van rivierbeheer in een verstedelijkte en geïndustrialiseerde omgeving. “Je kunt de verschillende opgaven alleen in onderlinge samenhang en door samenwerking verder uitwerken. Ik ben ervan overtuigd dat dit leidt tot synergie. Deze preverkenning gaat over ecologie en de voorwaarden voor een goed functionerend systeem maar we beseffen dat er meerdere belangen spelen. Als we elkaars belangen erkennen dan ontstaat draagvlak.”
Grensoverschrijdende samenwerking
De internationale ligging maakt samenwerking noodzakelijk. Met de Vlaamse partners is in deze preverkenning intensief contact geweest. Daarnaast is er afstemming met het team van de MIRT Verkenning Zuidelijk Maasdal rondom Maastricht. PAGW maakt al deel uit van deze verkenning en het PAGW-team levert daarvoor de benodigde input. De afstemming met de Waalse partners vindt met name plaats vanuit het team van de MIRT Verkenning.
Vooruitblik naar 2026
Als Dorus vooruitkijkt hopen hij en het team van de preverkenning medio 2026 bezig te zijn met het verder uitwerken van de vervolgstappen uit de preverkenning, waarvoor het team een advies heeft opgesteld. Hij ziet dan ook verdere integratie met andere opgaves voor zich, bijvoorbeeld vanuit Ruimte voor de Rivier 2.0 en het Hoogwaterbeschermingsprogramma. Ook verdere samenwerking met de betrokken overheden en partners in de omgeving is noodzakelijk, vertelt Dorus. “We zijn uiteraard wel afhankelijk van de keuzes die landelijk gemaakt worden voor de PAGW. Er zijn meer projecten en preverkenningen dan de Gemeenschappelijke Maas en er moeten ook op programmaniveau keuzes gemaakt worden. Maar het mag duidelijk zijn dat de Gemeenschappelijk Maas binnen de PAGW op allerlei fronten een bijzondere positie inneemt.”
Het karakter van de rivier
De Gemeenschappelijke Maas is een regenrivier met een variërend hoogteprofiel, gestuwde delen en vrij afstromende trajecten. De geologische opbouw met de aanwezigheid van breuken, en mergel en grind maken het gebied ecologisch bijzonder en waardevol en divers. In de gewenste situatie ontstaat een dynamisch mozaïek van natte en droge leefmilieus, waar stromingsminnende vissen, waterplanten, pioniersvegetaties, ruigten en ooibossen hun plek vinden. Het rivierdal is relatief breed en wordt geflankeerd door steile overgangen naar hogere gronden met langs de flanken plaatselijke bijzondere bronsituaties. Naar het noorden toe vlakken de hoogtegradiënten af en waaieren de alluviale gronden uit. Op de flanken ontspringen vele bronnen, die een sterke relatie hebben met de grondwaterstanden en de waterstanden in de Maas. Daarnaast monden tal van zijbeken met een divers karakter uit in de rivier, bepaald door het achterland waaruit ze toestromen.
Samenhang met andere opgaven
De mogelijkheden voor ecologische systeemmaatregelen voor de Gemeenschappelijke Maas worden nadrukkelijk verbonden met andere actuele opgaven in de regio. Daarbij wordt aansluiting gezocht bij beleidsontwikkelingen zoals Ruimte voor de Rivier 2.0, Natura 2000, de Kaderrichtlijn Water, de vernieuwingsopgave van de stuwen in de Maas, de MIRT-verkenning Zuidelijk Maasdal en ontwikkelingen aan Vlaamse zijde. Ook de Europese Natuurherstelverordening zal een belangrijk rol gaan spelen.
